CBAM 2026: SME Việt nào thực sự cần quan tâm — và ai chưa cần lo?

Luật hiện hành

1. Có gì thay đổi?

CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) nhằm để giá hàng nhập khẩu phản ánh lượng phát thải carbon "ẩn" trong quá trình sản xuất — tương ứng với chi phí carbon mà nhà sản xuất trong EU phải trả theo hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS) ^[5]. Giai đoạn chuyển tiếp (1/10/2023 – 31/12/2025) chỉ yêu cầu báo cáo. Từ 1/1/2026, CBAM áp dụng chế độ chính thức ^[5].

• Nhà nhập khẩu có nghĩa vụ CBAM — tức vượt hoặc dự kiến vượt ngưỡng 50 tấn nêu dưới đây — phải có tư cách "người khai báo CBAM được ủy quyền" (authorised CBAM declarant) trước khi nhập hàng ^[1][2]. Nhà nhập khẩu đã nộp đơn trước 31/3/2026 được tạm tiếp tục nhập hàng trong khi chờ quyết định ^[2]. Đại diện hải quan gián tiếp đứng ra làm người khai báo — bắt buộc khi nhà nhập khẩu không có cơ sở tại EU — phải có tư cách này kể cả khi nhà nhập khẩu được miễn ^[2].
• Ngưỡng miễn trừ: nhà nhập khẩu có tổng khối lượng tịnh hàng CBAM (cộng dồn mọi mã CN) không vượt quá 50 tấn trong một năm dương lịch được miễn nghĩa vụ CBAM, kể cả yêu cầu đăng ký tư cách khai báo; họ chỉ cần khai báo việc miễn trừ trên tờ khai hải quan ^[2][6]. Nếu vượt ngưỡng trong năm, nghĩa vụ áp dụng cho toàn bộ hàng đã nhập trong năm đó. Ngưỡng không áp dụng cho điện và hydro ^[2].
• Tờ khai CBAM hằng năm nộp trước 30/9 năm sau — lần đầu vào năm 2027 cho hàng nhập năm 2026. Chứng chỉ CBAM bắt đầu được bán từ 1/2/2027 ^[2].
• Phát thải ẩn được tính theo dữ liệu thực tế của nhà máy và phải được bên thẩm định được công nhận xác minh. Nếu không có dữ liệu thực tế, phải dùng giá trị mặc định do EU công bố ^[1]. Giá trị mặc định được xác định theo hướng thận trọng — để không thấp hơn thực tế — và có cộng thêm hệ số tăng dần theo năm ^[4].
• Kỳ báo cáo tính theo năm dương lịch. Với hàng nhập vào EU trong năm 2026, kỳ báo cáo luôn là năm 2026 — dữ liệu thực tế dùng cho lô hàng đó là dữ liệu năm 2026 của nhà máy. Từ năm 2027, kỳ báo cáo mặc định là năm nhập khẩu, trừ khi có đủ bằng chứng về thời điểm sản xuất thực tế ^[13].

Chi phí CBAM tăng dần chứ không áp dụng toàn bộ ngay: số chứng chỉ phải nộp được điều chỉnh theo phần hạn ngạch miễn phí mà nhà sản xuất EU cùng ngành còn nhận ^[1]. Phần miễn phí này giảm theo "hệ số CBAM": 97,5% (2026), 95% (2027), 90% (2028), 77,5% (2029), 51,5% (2030), 39% (2031), 26,5% (2032), 14% (2033) và không còn từ 2034 ^[3].

Luật hiện hành

2. Ai chịu tác động trực tiếp?

Về pháp lý, CBAM đặt nghĩa vụ lên phía EU: nhà nhập khẩu vượt ngưỡng 50 tấn (hoặc đại diện hải quan của họ) phải đăng ký, khai báo và nộp chứng chỉ ^[1][2]. Doanh nghiệp tại Việt Nam không có pháp nhân ở EU không mua chứng chỉ và không nộp tờ khai CBAM; nếu họ đứng tên nhập khẩu, đại diện hải quan gián tiếp tại EU sẽ là người khai báo ^[2].

Phạm vi được xác định theo mã CN tại Phụ lục I của Quy định 2023/956 — không phải theo việc sản phẩm "có chứa" thép hay nhôm ^[1]:

• Sắt thép: Chương 72 (trừ một số hợp kim fero và phế liệu nhóm 7204), quặng sắt thiêu kết (2601 12 00), và các nhóm 7301–7311 (cọc ván, vật liệu đường ray, ống, phụ kiện ống, kết cấu, bồn chứa, thùng, bình khí), 7318 (ốc vít, bu lông, đai ốc, đinh tán, vòng đệm…) và 7326 ("sản phẩm khác bằng sắt thép").
• Nhôm: 7601 (nhôm chưa gia công), 7603–7614 (bột, thanh, profile, dây, tấm, lá, ống, phụ kiện, kết cấu, bồn, thùng, bình khí, dây cáp) và 7616 ("sản phẩm khác bằng nhôm").
• Xi măng và clinker; phân bón chứa nitơ, amoniac, axit nitric; hydro; điện.

Nhiều sản phẩm có chứa thép hoặc nhôm nằm ở nhóm mã khác và hiện không thuộc phạm vi — ví dụ đồ gia dụng, nhà bếp bằng thép (7323) hoặc bằng nhôm (7615), đồ nội thất (Chương 94), máy móc (Chương 84) ^[1]. Việc phân loại mã CN do quy tắc hải quan quyết định, nên hãy xác định cùng đơn vị khai hải quan.

Doanh nghiệp Việt Nam chịu tác động nhiều nhất là nhà sản xuất các mặt hàng thuộc danh mục có hàng vào EU — bán thẳng cho nhà nhập khẩu EU hay qua thương nhân. Câu hỏi thực tế với họ không phải "có phải nộp thuế CBAM không" mà là "khách hàng EU sẽ hỏi dữ liệu gì, và mình có cung cấp được không". Thiếu dữ liệu thực tế đã thẩm định thì nhà nhập khẩu phải dùng giá trị mặc định ^[1][4], điều có thể ảnh hưởng đến giá chào và lựa chọn nhà cung cấp của họ.

Ngành thép là ví dụ rõ nhất: theo số liệu hải quan được Cổng thông tin Bộ Công Thương dẫn lại, năm 2023 Việt Nam xuất khẩu gần 2,55 triệu tấn thép sang EU, khoảng 23% tổng lượng thép xuất khẩu ^[12].

Áp lực từ khách hàng

3. Ai chịu tác động gián tiếp?

Hướng dẫn của Ủy ban châu Âu cho nhà sản xuất ngoài EU lưu ý: sản phẩm của bạn vẫn liên quan đến CBAM nếu được bán qua thương nhân rồi vào EU, hoặc được khách hàng dùng làm nguyên liệu đầu vào ("tiền chất") để sản xuất hàng CBAM ^[6]. Các trường hợp thường gặp:

• Nhà cung cấp phôi thép, thép cuộn, nhôm thỏi… cho nhà máy khác sản xuất hàng xuất EU: có thể được yêu cầu dữ liệu phát thải của phần nguyên liệu mình cung cấp ^[6]. Theo mặc định, kỳ báo cáo của tiền chất là năm sản xuất ra thành phẩm ^[13].
• Doanh nghiệp gia công hoặc thương mại hàng thép, nhôm thuộc danh mục xuất sang EU qua trung gian.
• SME xuất hàng thuộc danh mục với khối lượng nhỏ: nhà nhập khẩu của bạn có thể không vượt quá ngưỡng 50 tấn và được miễn — nhưng ngưỡng tính trên tổng lượng mà nhà nhập khẩu đó nhập từ mọi nguồn trong năm, không theo từng lô hàng của bạn ^[2]. Vì vậy bạn vẫn có thể được hỏi dữ liệu.

Luật hiện hành

4. Ai hiện chưa chịu tác động?

• Doanh nghiệp xuất khẩu hàng không có mã trong Phụ lục I: theo phạm vi hiện hành, nhiều mặt hàng xuất khẩu phổ biến của SME Việt như dệt may, giày dép, đồ gỗ, nông sản, thủy sản, cà phê, thực phẩm, mỹ phẩm không thuộc CBAM ^[1].
• Bán hàng thương mại điện tử xuyên biên giới: kênh bán không quyết định — mã CN của sản phẩm mới quyết định ^[1]. Một shop bán quần áo, mỹ phẩm hay thực phẩm sang EU không thuộc phạm vi CBAM; một shop bán đồ thủ công bằng thép hoặc nhôm thì nên kiểm tra mã CN, vì một số món có thể rơi vào nhóm 7326 hoặc 7616.
• Doanh nghiệp chỉ bán trong nước hoặc chỉ xuất sang thị trường ngoài EU: không chịu CBAM của EU.

Áp lực từ khách hàng

5. Doanh nghiệp liên quan nên bắt đầu lưu dữ liệu gì?

Nếu bạn sản xuất hoặc cung cấp hàng thuộc danh mục CBAM, đây là những dữ liệu nhà nhập khẩu và bên thẩm định thường cần, theo hướng dẫn của Ủy ban châu Âu cho nhà sản xuất ngoài EU ^[6]:

• Mã CN chính xác của từng sản phẩm xuất sang EU, khối lượng (tấn) theo khách hàng.
• Sản lượng theo nhà máy hoặc dây chuyền, theo năm dương lịch ^[6]. Với hàng nhập vào EU năm 2026, dữ liệu cần là của năm 2026 ^[13].
• Nhiên liệu tiêu thụ theo loại và khối lượng (than, dầu, khí, LPG…); điện tiêu thụ (kWh) và nguồn điện — từ lưới hay tự sản xuất ^[6].
• Nguyên liệu đầu vào thuộc nhóm hàng CBAM (phôi, thép cuộn, nhôm thỏi…): nhà cung cấp, khối lượng và dữ liệu phát thải của họ nếu có ^[6].
• Chứng từ gốc để thẩm định: hóa đơn nhiên liệu và điện, sổ sản xuất, cách đo và ghi chép.

Nếu doanh nghiệp bạn không thuộc phạm vi, thói quen lưu hóa đơn điện và nhiên liệu theo tháng vẫn hữu ích: đó là dữ liệu nền cho mọi yêu cầu sau này, và cũng là dữ liệu cần để ước tính baseline dấu chân carbon cấp doanh nghiệp. Lưu ý: baseline cấp doanh nghiệp khác với phát thải ẩn cấp sản phẩm mà CBAM yêu cầu.

6. SME nên làm gì bây giờ?

1. Xác định mã CN của sản phẩm xuất sang EU và so với Phụ lục I ^[1]. Không có trong danh mục: hiện không có nghĩa vụ CBAM — chỉ cần theo dõi.
2. Nếu có: hỏi nhà nhập khẩu EU họ cần dữ liệu gì, theo mẫu nào và khi nào. Ủy ban châu Âu có mẫu trao đổi dữ liệu dành cho nhà sản xuất ngoài EU ^[6].
3. Ghi chép các dữ liệu ở mục 5 cho năm 2026 — năm làm kỳ báo cáo của mọi lô hàng nhập vào EU trong năm 2026 ^[13].
4. Nếu bạn vận hành nhà máy sản xuất hàng CBAM: tìm hiểu việc đăng ký trên CBAM Registry (hiện là tự nguyện nhưng được Ủy ban châu Âu khuyến nghị) và việc thẩm định bởi bên thẩm định được công nhận ^[6].
5. Kiểm tra nghĩa vụ trong nước — tách biệt với CBAM: cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg (2.441 cơ sở, hiệu lực từ 25/9/2026) ^[11]; cơ sở nhiệt điện, sắt thép, xi măng trong danh mục còn thuộc diện phân bổ hạn ngạch phát thải theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP ^[10]. CBAM chỉ cho khấu trừ phần giá carbon đã thực sự được trả tại nước xuất xứ, có chứng từ ^[1].
6. Thận trọng với lời chào "dịch vụ CBAM" hứa miễn trừ, cấp "chứng nhận tuân thủ CBAM" hay bán tín chỉ carbon để "bù" CBAM: nghĩa vụ CBAM được thực hiện bằng chứng chỉ CBAM của nhà nhập khẩu, tính theo phát thải ẩn ^[1].